“అలంకారము” అంటే ఆభరణం. ఆభరణాలు మనిషికి అందాన్ని ఇచ్చినట్లే, అలంకారాలు కావ్యానికి, భాషకు అందాన్ని ఇస్తాయి. తెలుగు పద్యాలలో, పాటలలో, సామెతలలో కూడా అలంకారాలు విరివిగా కనిపిస్తాయి. అలంకారాలను ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా విభజిస్తారు: శబ్దాలంకారాలు, అర్థాలంకారాలు.
1. శబ్దాలంకారాలు
పదాలలోని శబ్దం (ధ్వని) వల్ల అందం కలిగితే అవి శబ్దాలంకారాలు. వీటిని చదివినప్పుడు ఒక లయ, సంగీతం వినిపిస్తాయి.
వృత్త్యనుప్రాసం
ఒకే హల్లు అనేకసార్లు తిరిగి తిరిగి రావడం.
- ఉదాహరణ: “కాకి కోకిల కాదు కదా” (ఇక్కడ ‘క’ అనే హల్లు పదే పదే వచ్చింది).
ఛేకానుప్రాసం
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హల్లుల జంట అర్థభేదంతో వెంటవెంటనే రావడం.
- ఉదాహరణ: “సుందర దరహాసము” (ఇక్కడ ‘దర’ అనే అక్షరాల జంట వెంటనే మళ్ళీ వచ్చింది).
లాటానుప్రాసం
ఒకే పదం అర్థంలో భేదం లేకుండా, తాత్పర్యంలో మాత్రం భేదంతో మళ్ళీ రావడం.
- ఉదాహరణ (పోతన భాగవతం): “హరి భజియించు హస్తములు హస్తములు” (హరిని పూజించే చేతులే నిజమైన చేతులు అని భావం).
యమకం
ఒకే అక్షర సముదాయం వేర్వేరు అర్థాలతో మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం.
- ఉదాహరణ: “లేమా! దనుజుల గెలువగ లేమా!” (మొదటి ‘లేమా’ అంటే స్త్రీ అనే సంబోధన; రెండవ ‘లేమా’ అంటే ‘మేము చేయలేమా’ అని అర్థం).
అంత్యానుప్రాసం
పాదాల చివర ఒకే అక్షరం లేదా అక్షరాల సమూహం రావడం. పాటలలో, గేయాలలో ఇది ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.
- ఉదాహరణ: “చందమామ రావే, జాబిల్లి రావే” (రెండు భాగాల చివర ‘రావే’ వచ్చింది).
2. అర్థాలంకారాలు
పదాల అర్థం వల్ల, భావం వల్ల చమత్కారం కలిగితే అవి అర్థాలంకారాలు.
ఉపమాలంకారం
ఒక వస్తువును మరొక వస్తువుతో అందంగా పోల్చడం. ఇందులో నాలుగు అంశాలు ఉంటాయి: ఉపమేయం (పోల్చబడేది), ఉపమానం (దేనితో పోల్చామో), సమాన ధర్మం, ఉపమావాచకం (వలె, లాగ, వంటి).
- ఉదాహరణ: “ఆమె ముఖము చంద్రబింబము వలె ఉన్నది.” (ఉపమేయం – ముఖం, ఉపమానం – చంద్రబింబం, సమాన ధర్మం – అందం, ఉపమావాచకం – వలె)
రూపకాలంకారం
ఉపమేయానికి, ఉపమానానికి భేదం లేనట్లు చెప్పడం.
- ఉదాహరణ: “సంసార సాగరం” (సంసారమే సముద్రం అని భేదం లేకుండా చెప్పడం).
ఉత్ప్రేక్షాలంకారం
ఉపమేయాన్ని ఉపమానంగా ఊహించి చెప్పడం. “ఏమో, అన్నట్లు, తోచుచున్నది” వంటి పదాలు వస్తాయి.
- ఉదాహరణ: “ఆ ఏనుగు నడుస్తున్న కొండయేమో అన్నట్లున్నది.”
అతిశయోక్తి
ఉన్నదానిని ఎక్కువ చేసి చెప్పడం.
- ఉదాహరణ: “మా ఊరి మేడలు ఆకాశాన్ని తాకుతున్నాయి.”
శ్లేషాలంకారం
ఒకే పదానికి రెండు అర్థాలు వచ్చేలా చెప్పడం.
- ఉదాహరణ: “రాజు కువలయానందకరుడు” (రాజు భూమండలానికి ఆనందం కలిగించేవాడు; చంద్రుడు కలువలకు ఆనందం కలిగించేవాడు).
అర్థాంతరన్యాసం
ఒక విశేష విషయాన్ని సామాన్య సత్యంతో గానీ, సామాన్య విషయాన్ని విశేష విషయంతో గానీ సమర్థించడం.
- ఉదాహరణ: “హనుమంతుడు సముద్రాన్ని దాటాడు. మహాత్ములకు అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదు కదా!”
స్వభావోక్తి
జాతి, గుణం, క్రియ మొదలైన వాటిని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా, సహజంగా, మనోహరంగా వర్ణించడం.
- ఉదాహరణ: “ఆ లేడి పిల్ల చెవులు నిక్కించి, బెదురు చూపులతో అటూ ఇటూ చూస్తూ ఎగిరి దూకింది.”
అలంకారాల ప్రాముఖ్యత
- భాషకు అందాన్ని, లయను ఇస్తాయి.
- భావాన్ని స్పష్టంగా, హృదయానికి హత్తుకునేలా చెప్పడానికి సహాయపడతాయి.
- పద్యాలను, పాటలను సులభంగా గుర్తుంచుకోవడానికి తోడ్పడతాయి.
పిల్లలకు సూచన
పాఠ్యపుస్తకాల్లోని పద్యాలను చదువుతున్నప్పుడు అందులో ఏ అలంకారం ఉందో గుర్తించడానికి ప్రయత్నించండి. మీ రోజువారీ మాటల్లో కూడా ఉపమ, అతిశయోక్తి వంటి అలంకారాలు ఎన్నో ఉంటాయి. వాటిని గమనించడం ఒక సరదా ఆటలా ఉంటుంది!
✍️ Have a story or article to share? Submit it for review and get published on Srikaram.org.
