తెలుగు ఛందస్సులో వృత్తాలు

తెలుగు పద్యాలను ఛందస్సు ప్రకారం మూడు రకాలుగా విభజిస్తారు: వృత్తాలు, జాతులు, ఉపజాతులు. వీటిలో వృత్తాలు గణాల వరుస ఖచ్చితంగా స్థిరంగా ఉండే పద్యాలు. ప్రతి పాదంలో ఎన్ని అక్షరాలు ఉండాలో, ఏ గణాలు ఏ వరుసలో రావాలో, యతి ఎక్కడ ఉండాలో ముందే నిర్ణయించబడి ఉంటుంది.

వృత్తాల సాధారణ లక్షణాలు

• ప్రతి పద్యానికి నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి.
• నాలుగు పాదాలలోనూ గణాల వరుస ఒకేలా ఉంటుంది.
• ప్రతి పాదంలో నిర్ణీత స్థానంలో యతి మైత్రి ఉండాలి.
• ప్రాస నియమం తప్పనిసరి (ప్రతి పాదంలో రెండవ అక్షరం ఒకే హల్లు).

గణాలు – ఒక్కసారి గుర్తు చేసుకుందాం

లఘువు ( I ), గురువు ( U ) గుర్తులతో ఎనిమిది గణాలు: య (IUU), మ (UUU), త (UUI), ర (UIU), జ (IUI), భ (UII), న (III), స (IIU). రెండక్షరాల గణాలు: వ / లగం (IU), గ (U).

తెలుగులో ప్రధాన వృత్తాలు

1. ఉత్పలమాల

• గణాలు: భ, ర, న, భ, భ, ర, వ
• అక్షరాలు: ప్రతి పాదానికి 20
• యతి: 10వ అక్షరం
• గుర్తుంచుకునే సూత్రం: “భ ర న భ భ ర వ”
• ఉదాహరణ (పోతన భాగవతం, గజేంద్ర మోక్షం): “ఎవ్వనిచే జనించు జగ మెవ్వని లోపల నుండు లీనమై”
• గణ విభజన: ఎవ్వని (భ) | చే జనిం (ర) | చు జగ (న) | మెవ్వని (భ) | లోపల (భ) | నుండు లీ (ర) | నమై (వ). ఇక్కడ మొదటి అక్షరం ‘ఎ’కు పదవ అక్షరం ‘మె’తో యతి కుదిరింది.

2. చంపకమాల

• గణాలు: న, జ, భ, జ, జ, జ, ర
• అక్షరాలు: ప్రతి పాదానికి 21
• యతి: 11వ అక్షరం
• విశేషం: ఉత్పలమాలతో పాటు తెలుగు కావ్యాలలో, శతకాలలో అత్యధికంగా కనిపించే వృత్తం.

3. శార్దూలవిక్రీడితం (శార్దూలం)

• గణాలు: మ, స, జ, స, త, త, గ
• అక్షరాలు: ప్రతి పాదానికి 19
• యతి: 13వ అక్షరం
• విశేషం: “శార్దూలం” అంటే పులి. పులి గంభీరంగా నడిచినట్లు ఈ పద్యం నడక గంభీరంగా ఉంటుంది.

4. మత్తేభవిక్రీడితం (మత్తేభం)

• గణాలు: స, భ, ర, న, మ, య, వ
• అక్షరాలు: ప్రతి పాదానికి 20
• యతి: 14వ అక్షరం
• విశేషం: “మత్తేభం” అంటే మదించిన ఏనుగు. వీర, భక్తి రసాలకు ఈ వృత్తం బాగా సరిపోతుంది.

5. మత్తకోకిల

• గణాలు: ర, స, జ, జ, భ, ర
• అక్షరాలు: ప్రతి పాదానికి 18
• యతి: 11వ అక్షరం
• విశేషం: కోకిల పాటలా మధురమైన నడక కలిగి ఉంటుంది.

6. తరలం

• గణాలు: న, భ, ర, స, జ, జ, గ
• అక్షరాలు: ప్రతి పాదానికి 19
• యతి: 12వ అక్షరం

ఒక చిన్న పట్టిక

• ఉత్పలమాల → భ ర న భ భ ర వ → 20 → యతి 10
• చంపకమాల → న జ భ జ జ జ ర → 21 → యతి 11
• శార్దూలం → మ స జ స త త గ → 19 → యతి 13
• మత్తేభం → స భ ర న మ య వ → 20 → యతి 14

సాధన ఎలా చేయాలి?

• మొదట ఒక పద్యపాదం తీసుకుని ప్రతి అక్షరం కింద లఘువు (I), గురువు (U) గుర్తులు పెట్టండి.
• మూడేసి అక్షరాలుగా విభజించి గణాలను గుర్తించండి.
• గణాల వరుసను పై పట్టికతో పోల్చి అది ఏ వృత్తమో కనుక్కోండి.
• చివరగా యతి, ప్రాసలను సరిచూడండి.

ఈ విధంగా రోజుకొక పద్యం చొప్పున సాధన చేస్తే కొద్ది రోజుల్లోనే ఏ పద్యమైనా ఏ వృత్తమో సులభంగా చెప్పగలుగుతారు.

✍️ Have a story or article to share? Submit it for review and get published on Srikaram.org.