తెలుగు ఛందస్సు

పద్యం రాయడానికి పాటించవలసిన నియమాలను తెలిపే శాస్త్రమే ఛందస్సు. పాట లయ లాగే, పద్యానికి ఒక నిర్దిష్టమైన నడక ఉంటుంది. అక్షరాలు, గణాలు, యతి, ప్రాస అనే నియమాల వల్లే ఆ నడక వస్తుంది. తెలుగులో ఛందస్సుపై వచ్చిన ప్రాచీన గ్రంథాలలో అప్పకవీయం, కవిజనాశ్రయం ప్రసిద్ధమైనవి.

1. లఘువు, గురువు

ఛందస్సుకు పునాది అక్షరాలను లఘువు, గురువులుగా గుర్తించడం.

• లఘువు ( I ): ఒక మాత్ర కాలంలో పలికే హ్రస్వ అక్షరం. ఉదా: క, కి, కు.
• గురువు ( U ): రెండు మాత్రల కాలం పలికే అక్షరం.

గురువుగా గుర్తించే నియమాలు:

• దీర్ఘాక్షరాలు: కా, కీ, కూ, కే, కో
• ఐ, ఔ లతో కూడిన అక్షరాలు: కై, కౌ
• సున్నా (అనుస్వారం) లేదా విసర్గతో కూడిన అక్షరాలు: కం, కః
• సంయుక్తాక్షరం లేదా ద్విత్వాక్షరానికి ముందున్న అక్షరం: “అమ్మ”లో ‘అ’ గురువు.

2. గణాలు

మూడు అక్షరాల సమూహాన్ని గణం అంటారు. ఇవి ఎనిమిది. “య మా తా రా జ భా న స ల గం” అనే సూత్రం ద్వారా సులభంగా గుర్తుంచుకోవచ్చు.

• య గణం: I U U
• మ గణం: U U U
• త గణం: U U I
• ర గణం: U I U
• జ గణం: I U I
• భ గణం: U I I
• న గణం: I I I
• స గణం: I I U

ఇవి కాకుండా రెండు అక్షరాల గణాలు కూడా ఉన్నాయి: లగం/వ గణం (I U), గలం/హ గణం (U I), గగం (U U), లలం (I I).

ఉపగణాలు

తేటగీతి, ఆటవెలది, సీసం, ద్విపద వంటి జాతి, ఉపజాతి పద్యాల కోసం ఉపగణాలు వాడతారు.

• సూర్య గణాలు (2): న గణం (I I I), హ గణం (U I)
• ఇంద్ర గణాలు (6): నగ (I I I U), సల (I I U I), నల (I I I I), భ (U I I), ర (U I U), త (U U I)

3. యతి

పాదంలోని మొదటి అక్షరానికి, నిర్ణీత స్థానంలో వచ్చే అక్షరానికి మధ్య ఉండే మైత్రిని (పోలికను) యతి అంటారు. ఉదాహరణకు ‘అ, ఆ, ఐ, ఔ’ ఒకదానికొకటి యతి మైత్రి కలిగి ఉంటాయి.

4. ప్రాస

పద్యంలోని ప్రతి పాదంలో రెండవ అక్షరం ఒకే హల్లు కావడాన్ని ప్రాస అంటారు. వృత్తాలు, కందం వంటి పద్యాలకు ప్రాస నియమం ఉంటుంది. తేటగీతి, ఆటవెలది, సీసం పద్యాలకు ప్రాస నియమం లేదు (వీటిలో ప్రాసయతి వాడవచ్చు).

5. ప్రధాన పద్య రకాలు

వృత్తాలు

గణాల వరుస స్థిరంగా ఉండే పద్యాలు. తెలుగులో ఎక్కువగా వాడే నాలుగు వృత్తాలు:

• ఉత్పలమాల: భ, ర, న, భ, భ, ర, వ — 20 అక్షరాలు, యతి 10వ అక్షరం
• చంపకమాల: న, జ, భ, జ, జ, జ, ర — 21 అక్షరాలు, యతి 11వ అక్షరం
• శార్దూలం: మ, స, జ, స, త, త, గ — 19 అక్షరాలు, యతి 13వ అక్షరం
• మత్తేభం: స, భ, ర, న, మ, య, వ — 20 అక్షరాలు, యతి 14వ అక్షరం

కందం

నాలుగు పాదాలు. 1, 3 పాదాలలో మూడు గణాలు; 2, 4 పాదాలలో ఐదు గణాలు. గగ, భ, జ, స, నల అనే నాలుగు మాత్రల గణాలు వాడతారు. సుమతీ శతకం పద్యాలు కందంలో ఉంటాయి.

• ఉదాహరణ: “అప్పిచ్చువాడు వైద్యుడు / నెప్పుడు నెడతెగక పాఱు నేఱును ద్విజుడున్ / చొప్పడిన యూరనుండుము / చొప్పడకున్నట్టి యూరు చొరకుము సుమతీ”

తేటగీతి

ప్రతి పాదంలో ఒక సూర్య గణం, రెండు ఇంద్ర గణాలు, రెండు సూర్య గణాలు. యతి నాలుగవ గణం మొదటి అక్షరంతో.

ఆటవెలది

1, 3 పాదాలలో మూడు సూర్య గణాలు, రెండు ఇంద్ర గణాలు; 2, 4 పాదాలలో ఐదు సూర్య గణాలు. యతి నాలుగవ గణం మొదటి అక్షరంతో. వేమన పద్యాలు ఎక్కువగా ఆటవెలదిలో ఉంటాయి.

• ఉదాహరణ: “ఉప్పు కప్పురంబు నొక్క పోలికనుండు / చూడ చూడ రుచుల జాడ వేరు / పురుషులందు పుణ్య పురుషులు వేరయా / విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ”

సీసం

ప్రతి పాదంలో ఆరు ఇంద్ర గణాలు, రెండు సూర్య గణాలు. నాలుగు పాదాల తర్వాత ఒక తేటగీతి లేదా ఆటవెలది తప్పనిసరిగా వస్తుంది.

ద్విపద

రెండు పాదాలు. ప్రతి పాదంలో మూడు ఇంద్ర గణాలు, ఒక సూర్య గణం. ప్రాస నియమం ఉంటుంది. రంగనాథ రామాయణం, బసవ పురాణం ద్విపదలో ఉన్నాయి.

ముగింపు

ఛందస్సు నేర్చుకోవడం మొదట కష్టంగా అనిపించినా, లఘువు గురువులు గుర్తించడం అలవాటైతే ఆటలా మారిపోతుంది. ఒక సుమతీ పద్యం తీసుకుని, ప్రతి అక్షరం కింద I, U గుర్తులు పెట్టడం ద్వారా సాధన ప్రారంభించండి.

✍️ Have a story or article to share? Submit it for review and get published on Srikaram.org.