సమాసం అంటే ఏమిటి?
తెలుగు వ్యాకరణంలో సమాసాలు ఒక ముఖ్యమైన అంశం. వేర్వేరు అర్థాలు కలిగిన రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు కలిసి ఒకే పదంగా ఏర్పడటాన్ని సమాసం అంటారు. “సమసనం సమాసః” అంటే “కలిపి సంక్షిప్తం చేయడం” అని అర్థం.
- సమాసంలో మొదటి పదాన్ని పూర్వపదం, రెండవ పదాన్ని ఉత్తరపదం అంటారు.
- సమాసాన్ని విడదీసి దాని అర్థాన్ని వివరించే వాక్యాన్ని విగ్రహవాక్యం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “తల్లిదండ్రులు” అనే సమాసానికి విగ్రహవాక్యం “తల్లియును, తండ్రియును”.
సమాసాలు ఎందుకు అవసరం?
- పెద్ద వాక్యాలను చిన్న పదాలలో చెప్పవచ్చు.
- భాషకు అందం, గాఢత వస్తాయి.
- పద్యాలు, కావ్యాలలో అర్థాన్ని తెలుసుకోవడానికి సమాసాల జ్ఞానం తప్పనిసరి.
సమాసాలు ఎన్ని రకాలు?
తెలుగు వ్యాకరణంలో సమాసాలను ప్రధానంగా ఆరు రకాలుగా చెబుతారు.
1. ద్వంద్వ సమాసం
రెండు పదాలకూ సమాన ప్రాధాన్యం ఉండే సమాసం. విగ్రహవాక్యంలో “ను, యు, మరియు” వంటివి వస్తాయి.
- తల్లిదండ్రులు – తల్లియును, తండ్రియును
- అన్నదమ్ములు – అన్నయును, తమ్ముడును
- రామలక్ష్మణులు – రాముడును, లక్ష్మణుడును
- కూరగాయలు – కూరలును, కాయలును
2. ద్విగు సమాసం
పూర్వపదం సంఖ్యను తెలిపే సమాసం.
- ముల్లోకాలు – మూడైన లోకాలు
- నవరసాలు – తొమ్మిది రసాలు
- సప్తర్షులు – ఏడుగురు ఋషులు
- పంచభూతాలు – ఐదు భూతాలు
3. తత్పురుష సమాసం
ఉత్తరపదానికి ప్రాధాన్యం ఉండి, రెండు పదాల మధ్య విభక్తి సంబంధం ఉండే సమాసం. విభక్తిని బట్టి దీనికి పేర్లు వస్తాయి.
- తృతీయా తత్పురుష: విద్యాహీనుడు – విద్య చేత హీనుడు
- చతుర్థీ తత్పురుష: భూతబలి – భూతముల కొరకు బలి
- పంచమీ తత్పురుష: దొంగభయం – దొంగ వలన భయం
- షష్ఠీ తత్పురుష: రాజభటుడు – రాజు యొక్క భటుడు; దేవాలయం – దేవుని యొక్క ఆలయం
- సప్తమీ తత్పురుష: మాటనేర్పరి – మాటల యందు నేర్పరి
- నఞ్ తత్పురుష: అధర్మం – ధర్మం కానిది; అన్యాయం – న్యాయం కానిది
4. కర్మధారయ సమాసం
విశేషణ, విశేష్యాలతో కూడిన సమాసం. దీనికి ఉపభేదాలు ఉన్నాయి:
- విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయం: నల్లకలువ – నల్లనైన కలువ; మంచిమాట – మంచిదైన మాట
- ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయం: తేనెపలుకులు – తేనె వంటి పలుకులు
- ఉపమాన ఉత్తరపద కర్మధారయం: ముఖపద్మం – పద్మం వంటి ముఖం
- అవధారణ పూర్వపద కర్మధారయం: విద్యాధనం – విద్య అనెడి ధనం
- సంభావనా పూర్వపద కర్మధారయం: గంగానది – గంగ అను పేరు గల నది
5. బహువ్రీహి సమాసం
రెండు పదాల అర్థం కాకుండా, వేరే మూడవ వ్యక్తిని లేదా వస్తువును సూచించే సమాసం. విగ్రహవాక్యం చివర “గలవాడు, గలది” వస్తాయి.
- చక్రపాణి – చక్రం చేతియందు గలవాడు (విష్ణువు)
- నీలకంఠుడు – నల్లని కంఠం గలవాడు (శివుడు)
- ముక్కంటి – మూడు కన్నులు గలవాడు (శివుడు)
- పద్మనాభుడు – పద్మం నాభియందు గలవాడు (విష్ణువు)
6. అవ్యయీభావ సమాసం
పూర్వపదం అవ్యయంగా ఉండి, ఆ అవ్యయం అర్థానికే ప్రాధాన్యం ఉండే సమాసం.
- యథాశక్తి – శక్తిని అతిక్రమించకుండా
- ప్రతిదినం – దినము దినము
- అనుదినం – దినము దినము
- ఆజన్మం – జన్మ మొదలుకొని
సమాసాన్ని గుర్తించడం ఎలా?
- మొదట విగ్రహవాక్యం రాయండి.
- విగ్రహవాక్యంలో “ను, యు” వస్తే ద్వంద్వం; సంఖ్య ఉంటే ద్విగు; విభక్తి ప్రత్యయం ఉంటే తత్పురుషం.
- “వంటి, అనెడి, అను పేరు గల” వస్తే కర్మధారయం; “గలవాడు/గలది” వస్తే బహువ్రీహి.
ముగింపు
సమాసాలు తెలుగు భాషకు సంక్షిప్తతను, సౌందర్యాన్ని ఇస్తాయి. ప్రతిరోజు పాఠ్యపుస్తకంలోని రెండు సమాసాలకు విగ్రహవాక్యం రాసి, అవి ఏ సమాసమో గుర్తించడం ద్వారా సులభంగా పట్టు సాధించవచ్చు.
ఇవి కూడా చదవండి
- సమాసాలు – Samasalu (Compound Words in Telugu Grammar)
- తెలుగు ఛందస్సు (Telugu Chandassu)
- తెలుగు సమాసాలు (Compound Words)
✍️ Have a story or article to share? Submit it for review and get published on Srikaram.org.
