సమాసం అంటే ఏమిటి?
వేర్వేరు అర్థాలు కలిగిన రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు కలిసి ఒకే పదంగా ఏర్పడటాన్ని సమాసం అంటారు. “సమసనం సమాసః” అంటే “కలిపి సంక్షిప్తం చేయడం” అని అర్థం.
- సమాసంలో మొదటి పదాన్ని పూర్వపదం, రెండవ పదాన్ని ఉత్తరపదం అంటారు.
- సమాసాన్ని విడదీసి దాని అర్థాన్ని వివరించే వాక్యాన్ని విగ్రహవాక్యం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “తల్లిదండ్రులు” అనే సమాసానికి విగ్రహవాక్యం “తల్లియును, తండ్రియును”.
సమాసాలు ఎందుకు అవసరం?
- పెద్ద వాక్యాలను చిన్న పదాలలో చెప్పవచ్చు.
- భాషకు అందం, గాఢత వస్తాయి.
- పద్యాలు, కావ్యాలలో అర్థాన్ని తెలుసుకోవడానికి సమాసాల జ్ఞానం తప్పనిసరి.
సమాసాల రకాలు
తెలుగు వ్యాకరణంలో సమాసాలను ప్రధానంగా ఆరు రకాలుగా చెబుతారు.
1. ద్వంద్వ సమాసం
రెండు పదాలకూ సమాన ప్రాధాన్యం ఉండే సమాసం. విగ్రహవాక్యంలో “ను, యు, మరియు” వంటివి వస్తాయి.
- తల్లిదండ్రులు – తల్లియును, తండ్రియును
- అన్నదమ్ములు – అన్నయును, తమ్ముడును
- రామలక్ష్మణులు – రాముడును, లక్ష్మణుడును
- కూరగాయలు – కూరలును, కాయలును
2. ద్విగు సమాసం
పూర్వపదం సంఖ్యను తెలిపే సమాసం.
- ముల్లోకాలు – మూడైన లోకాలు
- నవరసాలు – తొమ్మిది రసాలు
- సప్తర్షులు – ఏడుగురు ఋషులు
- పంచభూతాలు – ఐదు భూతాలు
3. తత్పురుష సమాసం
ఉత్తరపదానికి ప్రాధాన్యం ఉండి, రెండు పదాల మధ్య విభక్తి సంబంధం ఉండే సమాసం. విభక్తిని బట్టి దీనికి పేర్లు వస్తాయి.
- తృతీయా తత్పురుష: విద్యాహీనుడు – విద్య చేత హీనుడు
- చతుర్థీ తత్పురుష: భూతబలి – భూతముల కొరకు బలి
- పంచమీ తత్పురుష: దొంగభయం – దొంగ వలన భయం
- షష్ఠీ తత్పురుష: రాజభటుడు – రాజు యొక్క భటుడు; దేవాలయం – దేవుని యొక్క ఆలయం
- సప్తమీ తత్పురుష: మాటనేర్పరి – మాటల యందు నేర్పరి
- నఞ్ తత్పురుష: అధర్మం – ధర్మం కానిది; అన్యాయం – న్యాయం కానిది
4. కర్మధారయ సమాసం
విశేషణ, విశేష్యాలతో కూడిన సమాసం. దీనికి ఉపభేదాలు ఉన్నాయి:
- విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయం: నల్లకలువ – నల్లనైన కలువ; మంచిమాట – మంచిదైన మాట
- ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయం: తేనెపలుకులు – తేనె వంటి పలుకులు
- ఉపమాన ఉత్తరపద కర్మధారయం: ముఖపద్మం – పద్మం వంటి ముఖం
- అవధారణ పూర్వపద కర్మధారయం: విద్యాధనం – విద్య అనెడి ధనం
- సంభావనా పూర్వపద కర్మధారయం: గంగానది – గంగ అను పేరు గల నది
5. బహువ్రీహి సమాసం
రెండు పదాల అర్థం కాకుండా, వేరే మూడవ వ్యక్తిని లేదా వస్తువును సూచించే సమాసం. విగ్రహవాక్యం చివర “గలవాడు, గలది” వస్తాయి.
- చక్రపాణి – చక్రం చేతియందు గలవాడు (విష్ణువు)
- నీలకంఠుడు – నల్లని కంఠం గలవాడు (శివుడు)
- ముక్కంటి – మూడు కన్నులు గలవాడు (శివుడు)
- పద్మనాభుడు – పద్మం నాభియందు గలవాడు (విష్ణువు)
6. అవ్యయీభావ సమాసం
పూర్వపదం అవ్యయంగా ఉండి, ఆ అవ్యయం అర్థానికే ప్రాధాన్యం ఉండే సమాసం.
- యథాశక్తి – శక్తిని అతిక్రమించకుండా
- ప్రతిదినం – దినము దినము
- అనుదినం – దినము దినము
- ఆజన్మం – జన్మ మొదలుకొని
సమాసాన్ని గుర్తించడం ఎలా?
- మొదట విగ్రహవాక్యం రాయండి.
- విగ్రహవాక్యంలో “ను, యు” వస్తే ద్వంద్వం; సంఖ్య ఉంటే ద్విగు; విభక్తి ప్రత్యయం ఉంటే తత్పురుషం.
- “వంటి, అనెడి, అను పేరు గల” వస్తే కర్మధారయం; “గలవాడు/గలది” వస్తే బహువ్రీహి.
ముగింపు
సమాసాలు తెలుగు భాషకు సంక్షిప్తతను, సౌందర్యాన్ని ఇస్తాయి. ప్రతిరోజు పాఠ్యపుస్తకంలోని రెండు సమాసాలకు విగ్రహవాక్యం రాసి, అవి ఏ సమాసమో గుర్తించడం ద్వారా సులభంగా పట్టు సాధించవచ్చు.
ఇవి కూడా చదవండి
- సమాసాలు – Samasalu (Compound Words in Telugu Grammar)
- తెలుగు ఛందస్సు (Telugu Chandassu)
- తెలుగు సమాసాలు (Compound Words)
✍️ Have a story or article to share? Submit it for review and get published on Srikaram.org.
