తెలుగు సాహిత్యంలో శతక సాహిత్యానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. “శతకం” అంటే సాధారణంగా వంద (లేదా నూట ఎనిమిది) పద్యాల సంకలనం. ప్రతి పద్యం చివర ఒకే పదం గానీ, పదబంధం గానీ వస్తుంది. దీనిని మకుటం అంటారు. శతకాలు నీతి, భక్తి, సమాజం, వైరాగ్యం వంటి అంశాలను సులభమైన భాషలో, గుర్తుంచుకునేలా చెబుతాయి. అందుకే తరతరాలుగా పిల్లలు, పెద్దలు ఈ పద్యాలను నోటికి నేర్చుకుంటున్నారు.
శతక లక్షణాలు
- సాధారణంగా వంద పద్యాలు ఉంటాయి.
- ప్రతి పద్యానికి ఒకే మకుటం ఉంటుంది.
- ప్రతి పద్యం దానంతట అదే స్వతంత్రంగా అర్థాన్ని ఇస్తుంది (ముక్తకం).
- నీతి, భక్తి, శృంగారం, వైరాగ్యం వంటి ఒక ప్రధాన రసం లేదా విషయం ఉంటుంది.
ప్రసిద్ధ తెలుగు శతకాలు
1. సుమతీ శతకం
- కవి: బద్దెన (13వ శతాబ్దం)
- మకుటం: “సుమతీ”
- ఛందస్సు: కంద పద్యాలు
- విశేషం: తెలుగులో అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన నీతి శతకం. “అప్పిచ్చువాడు, వైద్యుడు…” వంటి పద్యాలు ఈ శతకంలోనివే.
2. వేమన శతకం
- కవి: వేమన (ప్రజాకవి)
- మకుటం: “విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ”
- ఛందస్సు: ఎక్కువగా ఆటవెలది పద్యాలు
- విశేషం: సామాజిక దురాచారాలను, మూఢనమ్మకాలను సూటిగా, సరళమైన భాషలో విమర్శించాడు. సామాన్య ప్రజల నోళ్ళలో నేటికీ నిలిచి ఉన్న పద్యాలు ఇవి.
3. భాస్కర శతకం
- కవి: మారవి వెంకయ్య
- మకుటం: “భాస్కరా”
- విశేషం: ప్రతి పద్యంలో ఒక నీతిని ఒక ఉదాహరణ లేదా దృష్టాంతంతో వివరించడం దీని ప్రత్యేకత.
4. దాశరథి శతకం
- కవి: కంచర్ల గోపన్న (భక్త రామదాసు)
- మకుటం: “దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ”
- విశేషం: భద్రాచల శ్రీరాముని మీద అపారమైన భక్తితో రాసిన భక్తి శతకం.
5. శ్రీ కాళహస్తీశ్వర శతకం
- కవి: ధూర్జటి (శ్రీకృష్ణదేవరాయల అష్టదిగ్గజ కవులలో ఒకరు)
- మకుటం: “శ్రీకాళహస్తీశ్వరా”
- విశేషం: శివభక్తి, వైరాగ్య భావాలతో నిండిన శతకం.
6. నరసింహ శతకం
- కవి: శేషప్ప కవి
- మకుటం: “భూషణ వికాస! శ్రీధర్మపుర నివాస! దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!”
- విశేషం: ధర్మపురి లక్ష్మీనరసింహ స్వామి మీద రాసిన భక్తి, నీతి శతకం.
7. కృష్ణ శతకం
- మకుటం: “కృష్ణా”
- విశేషం: శ్రీకృష్ణుని లీలలను, దశావతారాలను సరళమైన కంద పద్యాలలో వర్ణించే శతకం. పిల్లలకు భక్తి పద్యాలు నేర్పడానికి ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు.
8. కుమార శతకం
- కవి: పక్కి వేంకట నరసింహ కవి
- మకుటం: “కుమారా”
- విశేషం: బాలురకు మంచి నడవడిక, మర్యాద నేర్పే నీతి పద్యాలు. ఇదే కవి బాలికల కోసం “కుమారీ శతకం” కూడా రచించారు.
శతక సాహిత్యం ప్రాముఖ్యత
- చిన్న పద్యాలలో గొప్ప జీవిత సత్యాలను అందిస్తాయి.
- పద్యాలు సులభంగా గుర్తుండటం వల్ల పిల్లలలో భాషా నైపుణ్యం, ఉచ్చారణ మెరుగవుతాయి.
- తెలుగు ఛందస్సు, మకుటం వంటి అంశాలను అర్థం చేసుకోవడానికి శతకాలు చక్కని ప్రారంభం.
పిల్లలకు సూచన
రోజుకొక సుమతీ లేదా వేమన పద్యాన్ని అర్థంతో సహా నేర్చుకోండి. వారానికి ఒకసారి ఆ పద్యంలోని నీతిని మీ జీవితంలో ఎక్కడ ఉపయోగించవచ్చో ఇంట్లో చర్చించండి.
ఇవి కూడా చదవండి
✍️ Have a story or article to share? Submit it for review and get published on Srikaram.org.
