తెలుగు ఛందస్సులో వృత్తాలు

తెలుగు ఛందస్సులో వృత్తాలు అనేవి కవితా నిర్మాణంలో అత్యంత ప్రాధాన్యం కలిగిన భాగం. వృత్తాలు కవిత్వంలోని చరణాలను, అక్షరాలను, గణాలను, యతులను, ప్రాసలను అనుసరిస్తూ కవిత్వాన్ని నిర్మించే విధానాలు. ఇవి కవిత్వానికి లయ, సమతా, సౌందర్యం కల్పిస్తాయి.

వృత్తాల ముఖ్యాంశాలు:

1. గణాలు (Ganas):
   • గణం అనేది మూడు అక్షరాల సమూహం.
   • గణాలు ఎనిమిది రకాలుగా ఉంటాయి:
     • న (నగణం): లఘు, గురు, గురు (యా)
     • మ (మగణం): లఘు, లఘు, గురు (రా)
     • భ (భగణం): గురు, లఘు, లఘు (తా)
     • జ (జగణం): లఘు, గురు, లఘు (రా)
     • స (సగణం): గురు, గురు, లఘు (తా)
     • ర (రగణం): లఘు, లఘు, గురు (యా)
     • త (తగణం): గురు, లఘు, గురు (రా)
     • ల (లగణం): లఘు, లఘు, లఘు (కా)
2. యతి (Yati):
   • యతి అంటే చరణంలో విరామం లేదా విరామ స్థానాలు.
   • కవిత్వంలో యతి లయకు, సంగీతానికి సహాయపడుతుంది.
3. ప్రాస (Prasa):
   • ప్రాస అనేది పద్యం చివరి అక్షరాలు లేదా అక్షరాల సమూహం.
   • ఇది కవిత్వంలో ఒక రకమైన లయను ఉంచుతుంది.

ప్రధాన తెలుగు వృత్తాలు:

1. ఉపేంద్ర వజ్ర (Upendra Vajra):

• నియమాలు:
  • 12 అక్షరాలు ప్రతి పాదం.
  • గణాలు: మమా, ససా, ససా, మమా
• ఉదాహరణ:
  • రవివరేణ్య మార్సునీతి వరాలిశిత్తి వీరిణమయ్య
  • కవిజనుల మొల్పులుంచుటకుగాదరశివుఁ డల్లఁ దియ్యు

2. తేటగీతి (Thetagiti):

• నియమాలు:
  • 12 అక్షరాలు ప్రతి పాదం.
  • గణాలు: మమా, యయా, యయా, మమా
• ఉదాహరణ:
  • పరమేశ్వరుడా, పరమేశ్వరుడా
  • తనుం నీతి సనాతనుడా

3. మందాక్రాంత (Mandakrantha):

• నియమాలు:
  • 17 అక్షరాలు ప్రతి పాదం.
  • గణాలు: ససా, ససా, ససా, ససా, లగు
• ఉదాహరణ:
  • కదళీకా నందిని పల్లవి, తలముద్రిత వామదేవీహసిత
  • రుధిరారావింద కాంతికాంతరపర్వత కాంతవైభవం

4. శార్దూలవిక్రీడిత (Shardula Vikridita):

• నియమాలు:
  • 19 అక్షరాలు ప్రతి పాదం.
  • గణాలు: ససా, ససా, ససా, ససా, ససా
• ఉదాహరణ:
  • మణిరత్న దీపకాంతులఁ గలుత్సముదయాం సీతునోయ్

5. మత్తేభవిక్రీడిత (Mattebha Vikridita):

• నియమాలు:
  • 19 అక్షరాలు ప్రతి పాదం.
  • గణాలు: ససా, ససా, ససా, ససా, ససా
• ఉదాహరణ:
  • సృజిన్మొగల్కాత కౌసల్యానందసంగ్రామణి

6. కంద (Kanda):

• నియమాలు:
  • 5 అక్షరాలు ప్రతి పాదం.
• ఉదాహరణ:
  • తలపు మాల గణల మదలెరిగి
  • కలిమి ధాన్య ఘన భవునియంబు

వృత్తాల చందస్సు:

వృత్తాలు కవిత్వంలో వివిధ రకాల పద్ధతులను అనుసరిస్తాయి. ప్రతి వృత్తం ఒక ప్రత్యేక లయ, గణనిర్మాణం, యతి మరియు ప్రాసతో ఉంటుంది. ఇది కవిత్వాన్ని క్రమబద్ధం చేస్తుంది మరియు పఠనంలో అందాన్ని, సౌందర్యాన్ని తీసుకొస్తుంది.

సంక్షిప్తంగా:

తెలుగు చందస్సులో వృత్తాలు అనేవి కవిత్వ నిర్మాణంలో ముఖ్యమైన భాగం. వృత్తాల ద్వారా కవిత్వంలో లయ, యతి, ప్రాసలను నియమించి, కవితా సౌందర్యాన్ని పెంపొందిస్తారు. ఈ వృత్తాలు కవులు పాటిస్తూ, తమ కవిత్వాన్ని సమర్థంగా వ్యక్తం చేస్తారు.